U povodu Dana sjećanja na holokaust i sprečavanja zločina protiv čovječnosti, priča o Hajimu Altarcu, skromnom apotekaru iz Vareša, snažno podsjeća da su i u najmračnijim vremenima postojali ljudi koji su birali humanost.
Godine 2008. uposlenice Arhiva Bosne i Hercegovine u jednom depou pronašle su fasciklu s jednostavnim, ali potresnim naslovom „Pisma djece iz logora“. Unutra su se nalazile dopisnice i pisma zahvalnosti zatvorenika iz najzloglasnijih logora Drugog svjetskog rata na ovim prostorima: Jasenovca, Stare Gradiške i drugih sabirnih centara. Sva pisma imala su istu adresu, Hajim Altarac, apotekar, Vareš.
U porukama, pisanima između 1941. i 1945. godine, logoraši su se zahvaljivali na paketima lijekova, hrane, novca i higijenskih potrepština. Ime Hajima Altarca ponavljalo se iz pisma u pismo, ali u arhivima gotovo da nije postojalo ništa o čovjeku koji je, riskirajući vlastiti život, pomagao zatočenicima u ustaškim logorima.
„Sve dopisnice bile su adresirane samo na Hajima Altarca, apotekara iz Vareša. To nas je potaknulo da se zapitamo – ko je bio taj čovjek?“, prisjeća se arhivistica Sandra Biletić za Radio Slobodna Evropa.
Zajedno s kolegicom Amirom Hujdur, Biletić je samoinicijativno otišla u Vareš kako bi pokušala rekonstruirati njegov život. U malom gradu vijest se brzo proširila – arhivistice tragaju za Hajimom. Nakon što je u lokalnom listu Bobovac objavljen tekst „Ko se sjeća Hajima Altarca“, počeli su se javljati ljudi koji su ga još pamtili.
„Prošlo je tada više od 70 godina, ali ljudi su ga se sjećali s velikim simpatijama. Iz pisama i dopisnica jasno se vidi koliko su ti paketi značili logorašima u neljudskim uslovima u kojima su živjeli“, kaže Amira Hujdur.
Istraživanjem je utvrđeno da je Hajim Altarac rođen u Sarajevu 1895. godine, u jevrejskoj porodici, kao sin Salomona i Rebeke. Tokom Drugog svjetskog rata ostao je u Varešu, gdje je radio kao apotekar. Iako je i sam, kao Jevrej, bio u stalnoj opasnosti, nije prestajao pomagati drugima.
Njegovu hrabrost pratio je i izuzetan čin solidarnosti Varešana. Kada su ga, prema svjedočenjima, u jednom trenutku vlasti pokušale odvesti vozom, radnici su masovno došli na željezničku stanicu i legli na prugu, spriječivši polazak voza dok im Hajim nije vraćen.
„Kao što je on pomagao drugima, tako su i njega ljudi iz Vareša štitili“, ističe Biletić.
Priču o Hajimu Altarcu arhivistice su pretočile u knjigu „Pisma Hajimu Altarcu iz koncentracionih logora u Drugom svjetskom ratu“, objavljenu 2010. godine. Time su čovjeka iz arhivske kutije vratile u kolektivno pamćenje.
„Za mene je Hajim Altarac veliki čovjek i veliki humanitarac. Možda smo mu upravo ovim istraživanjem pružile ruku da sve ono što je radio izađe na vidjelo“, kaže Hujdur.
Autorice su kasnije pronašle i njegov grob na Jevrejskom groblju, gdje je Hajim Altarac sahranjen 1962. godine, simbolično se oduživši čovjeku kojeg danas sa pravom nazivaju bosanskim Oskarom Schindlerom.
Danas, 27. januara, kada se širom Evrope obilježava Međunarodni dan sjećanja na holokaust, datum kada je 1945. godine Crvena armija oslobodila preživjele zarobljenike logora Auschwitz, priča o Hajimu Altarcu podsjeća da historiju ne čine samo zločini i ideologije, već i pojedinci čija je hrabrost spašavala ljudsko dostojanstvo onda kada je ono bilo gotovo uništeno.